DIEU ES TOT NUD…

Aquí lo cant de Nadal que Joan Larzac faguèt cantar per la messa de mièjanuèch a la glèisa de Sant Matieu de Montpelhièr lo 25 de decembre de 2003.
Solid Nadal es passat, mas ailas lo cant es totjorn d’actualitat.

Joan Larzac

Retorn a l'ensenhador

SALVEM L'OCCITAN

Lo movement Iniciativa per Occitània, laboratòri politic, cultural e social occitan, protèsta e demanda a tota la societat occitana que protèste contra la demesida anonciada dels pòstes ofèrts pels CAPES de lengas dichas «regionalas». La demesida es d'efièch generala e tòca particularament e del biais mai brutal lo CAPES d'occitan-lenga d'òc: 4 pòstes per Occitània tota en 2004, contra 13 en 2003 e 17 en 2002.
Exprimissèm doncas nòstra solidaritat amb los estudiants e las estudiantas que, malgrat la politica ipocrita e agressiva de las autoritats oficialas, contunhan de voler ensenhar la lenga nòstra. Nos acontentam pas ça que la de demandar l'anullacion immediata d'aquesta demesida: exigissèm que, coma en Corsega amb la lenga còrsa, se generalize l'ensenhament de l'occitan, e que dins totas las regions d'Occitània se crèen d'escòlas, de collègis e de licèus bilingües occitan-francés e unilingües en occitan.
Subretot, cridam a la multiplicacion de las iniciativas individualas e collectivas per que la lenga nòstra torne prene sa plaça dins la societat occitana, tan dins los ostals coma dins los luòcs publics e dins los mèdias.
Iniciativa Per Occitània agís per la recuperacion de la lenga occitana dins totas las foncions de la societat: aquò es la condicion indispensabla de subrevida per tota lenga modèrna.

Per Iniciativa per Occitània, Lo Secretari: Santi Martínez

Retorn a l'ensenhador

JORNADAS CAPES

Los 12 e 13 de decembre se debanèron a l'Universitat Paul Valery de Montpelhièr doas jornadas destinadas a la preparacion dels candidats al concors del CAPES d'occitan. Una bèla nisada de Capesians èra venguda escotar la bona paraula de dotze especialistas venguts parlar del subjèct:"Contes e cants. Los recuèlhs de litteratura orala en País d'Òc" al program del concors. Felip Gardy n'entemenèt la tièra que Felip Martel clauguèt l'endeman. Se caliá trobar un denominator comun a tot çò que s'ausiguèt tant dels uns coma dels autres seriá lo fach que dal sègle XIX^en a l'ora d'ara, los principes de collècta de contes e de cants an pas cambiat. Al contre, los mejans son pas pus brica los meteisses. Se l'òm vei plan coma cal un cercaire d'uèi percaçar dins las vilas, vilatge o campèstre qualque contaire o cantaire ambe son magnetofòn o sa camera videò a la man, òm a de mal a s'imaginar lo trabalh fantastic d'escotas multiplas, de repeticions, de reproduccions, d'escritura, de manipulacions de l'escriche fin finala de reescritura abans de capitar una version del raconte o de la cançon que sa lectura o son escota sián suportablas "e encara, coma çò ditz Arnaudin, òm es pas segur que n'i aja pas encara mai". Entre l'abat Fabre qu'a un pè dins un monde, le second dins un autre e lo cap dins autre encara, e la Marcela Delpastre a la fin del sègle XX, en passant per Mistral , faire una comparason es puslèu malaisit. Mas totes tres an fait un trabalh de recèrca e de transmission remarcable. An literalizat una oralitat presentada per un monde a mand de s'avalir per temptar de salvar la lenga. Los intervenents an totes mostrat qu'aquel trabalh de cèrca es un vertadièr trabalh d'archeològ. Coma el, deu reconstituir un objècte (conte o cant) en partissent de tròces escampilhats per lo temps e recampats d'aicí o d'ailà. D'aquela recomposicion renaisserà un conte, una legende o un miti, una cançon o tanplan benlèu la creacion d'una òbra novèla e originala, dins un sens. Coma Bladèr que, dins son òbra, lo collèctor desaparéis per daissar la plaça al creator. D'unes orators an insistit sus la classificacion tant dels contes coma dels cants. La dona Bec, ela, nos faguèt ausir un vièlh cantic de glèisa passat a una vièlha cançon occitana (Hélas! Quelle douleur! / L'anhèl que m'as donat) o benlèu lo contrari que, per ma part personala, los ai fòrça cantats totes dos quand èri jove, siá a la glèisa siá a l'ostal. Nos espantèt en nos passant la "Cançon del Boièr"sus un aire galhardet. Nos mostrèt tanben cossí de musicas reculhidas son estadas mai o mens adobadas per aqueles que s'èran donat per tòca de las collectar e de las servar. Coma Canteloube, per exemple, qu'èra pr'aquò un musician famós. A l'ora d'ara, se la recèrca de literatura orala es pas tant importanta coma dins lo temps passat, se fa d'un biais mai scientific. L'interès per l'oral es pas pus lo pariu: es l'oralitat tota qu'es en recèrca. Çaquelà, de grandas colleccions de contes contunhan d'espelir. Felip Martel clauguèt la sesilha en parlar dels rapòrts paradoxals entre collectors e felibres que vivon dins dos mondes differents: aquel dels collectors e dels contaires e aquel autre que demòra en defòra de la cultura populara. Los unes son capables de portar lo reviscòl de la lenga en avant , los autres son enclavelats dins un passat que se pòt dire, justament, qu'es pas pus. Los candidats al CAPES (emai los autres qu'èran aquí coma ieu) auràn fait de segur bon profièch d'aquelas jornadas interessantas tant per son contengut abondós coma per sa bona tenguda e malgrat la frejura e lo guèrp del dissabte matin.

FABRE Rogièr
Décembre 2003

Retorn a l'ensenhador

LO BOSCATIÈR

De qué se deu faire un boscatièr quand tomba e troceja un arbre per qu’aqueste li casa pas dessús e per se nafrar pas quand lo troceja?
Dangièr e risc zerò existisson pas. A mon vejaire, aital coma me mostrèt l’experiéncia, se deu remembrar mai d’una règla:
Un boscatièr se deu de trabalhar d’un biais suau e senat. Se, se levèt lo coide mai que de rason, o se prenguèt d’unas potingas, s’es cansat o tafurat per de lanhas divèrsas: professionalas, familhalas o de societat… Se deu pausar e ensajar pas de trabalhar a tot pèrdre.
Dins aquel mestièr, la mendre engana pòt aver de consequéncias, senon fatalas pel mens grèvas.
Cossí deurà faire dins son trabalh?
Un arbre tomba del costat ont clina, Lapalissa auriá pas trapat melhor…L’arbre cai del costat de l’entamenada facha pel boscatièr, mas d’un biais curiós e paradoxal, dins lo mème temps, del costat de la darrièra resisténcia. S’a la pus granda partida de son pes d’un mème latz (que que siá lo pes, 5 kg o 5 tonas, aquò càmbia res), lo boscatièr desvia d’un costat o de l’autre la casuda. Al moment de las primièras cracinadas, l’arbre anarà tot solet cap a l’endrech ont lo boscatièr vòl que tombe.
Se l’arbre de tombar, se trapa al mitan d’autres que eles son pas de tombar, d’un biais automatic, l’arbre se va virar sus el meteis, basta per aquò, qu’una branca emai una branqueta arrapa una branca d’un autre arbre. Serà parièr quand dos arbres son l’un contre l’autre, rusca contre rusca, lo que lo boscatièr fa tombar, vira dins sa casuda, a l’entorn de lo que demòra drech.
Al ras d’una paret, d’un tomple o d’un precipici, l’arbre clina leugièrament del latz opausat a lo que lo boscatièr volriá que tombèsse. Dins aquel cas, l’òme deu tirar amb un cable manobrat al torn, lo forestièr, el qu’a los mejans, utiliza un tractor. Mai simplament se pòt utilizar un cunh e una maça, mas calrà plantar lo cunh pro lèu per que lo destral o la tronçonaira se cunhèsse pas. De l’autre costat del talh màger qu’a fach, un pauc mai naut qu’aqueste, lo boscatièr fa una autra copa, sens talh aqueste còp, en faire atencion que las doas copas se jonguèsson pas senon lo cunh se va tancar e l’arbre va limpar long del tomple o del precipici; aquí se trapa un vertadièr dangièr dels gròsses.
Aital coma pels umans, cada arbre es particular e l’abatatge es diferent d’un a l’autre. Un arbre es mai dangierós un còp tombat que drech…Se tomba sus d’autres, lo boscatièr se deu, per tant que se pòt faire, començar de trocejar d’un biais tal que l’arbre acaba de limpar e venga tocar lo sòl ; l’atac se fasent pel soc e non pas per las brancas. Pasmens aquela operacion conselhada val pas per totes los arbres tombats.
Un arbre al sòl es somés a totas menas de tensions. La branca la mai pichona, un còp copada, càmbia las tensions dins l’arbre colcat. I a pas d’explicacion saberuda per aquela observacion, los arbres respondon pas a un cas general, dins la pratica cal trapar de solucions al cas per cas e sola l’experiéncia guida lo boscatièr dins son biais de faire. Podèm dire qu’un arbre deu ètre tractat dins lo sens del pel e non pas a contre sens.

Un boscatièr retirat de 78 annadas qu’a passat la mitat de sas oras de trabalh a copar d’arbres.
Enric Grevol

Retorn a l'ensenhador

LAS ENSALADAS FÈRAS (2)

L’ivèrn est lo temps de la culhida de las ensaladas fèras.
Quand se fa l’ensalada,
Cal qu’aquel que met la sal siá un savi,
Lo que met lo vinagre un avar,
Lo que met l’òli un prodig.

Solid s’agís d’òli d’olivas, amb un pauc d’alh espotit a la forqueta, lo regal es assegurat.

Per seguir çò qu’avèm començat lo mes passat ambe las ensaladas fèras, contunham uèi ambe dos plantas de mai.

Lo pissalièch apareis cultivat coma ensalada dempuèi lo sègle XVIII^en, e de còps marcit (blanquit) per cauçatge o en abocar dessús una topina (per flors). De còps, se trapa dins las pradas naturalament marcit per las taupinièras. Sa cultura comerciala ven importanta a partir de 1857 a Montmagny (95) per provesir la region parisenca, mas l’arribada de l’endévia e de las lachugas d’ivèrn del miègjorn fan doblidar lèu qu’èra una ensalada d’ivèrn. Çaquelà, una tecnica de butatge dins las cavas del canton de Dunquèrque balha totjorn lo pissalièch blanc, especialitat del nòrd.


Lo pissalièch es una planta renadiva en roseta que lo còr a de pels longs mai o mens entrenosats, produson un lach abondós. La soca espessa, carnosa es blanca amb una rusca brun sorne. Plan sovent se trapa de brots florals al centre de la roseta.
Las fuèlhas son plan diversament decopadas e sens pels.
Las flors gropadas en capituls son portadas per de cambas cròias.
Lo fruch es un aquèni ambe de plumets que son entraïnats a la mendre aura. L’imatge «semeni a tot vent» es vengut emblematic de las edicions Larousse.
La raiç torrada pòt servir de succedanèu de cicorèia a cafè.

Autres noms: Morre porcin, Morre de pòrc, pissachin, pissagós, pisslach, pissalait, dent de leon, gravèl.

L’ensalada de pissalièches al lard Çò que cal: - pissalièches, - 125g de lard, - 25g de burre, - 10 trufas (patanas), - 1 vinagreta, - 1 flòc garnit. Cossí faire: - Copar 125g de lard en dats pichons e faire fondre a la padèla a fuòc doç ambe los 25g de burre. - Pelar una bona desena de patanas e las copar en rondèlas. Las faire sautar dins la padena ambe lo lard. - Dins una ensaladièra, botar los pissalièches triats e lavats. - Preparar una vinagreta contenent lo flòc garnit. - Al moment de servir, botar las trufas sautadas e plan caudas sus l’ensalada de pissalièches. - Apondre 3 a 4 culherats (a sopa) de chuc de coseson.

Lo nom ven de tèrra grepa o grèpia = tèrra dura e infertila (lo mot es diferent de grèpia=fr. mangeoire, crêche).

Aquela planta que florís a la tardor, se culhís dempuèi las primièras pluèjas de la tardor fins al mes d’abril.
Un culheire respectuós de la natura, s’acontenta de prene qualques rosetas sus la mata renadiva en las copant menimosament al còl e daissant aital una part de la mata intacta.
Es una planta renadiva en roseta pauc aplicada al sòl, a lach abondós, a soca carnosa blanca e rusca bruna.
Las inflorescéncias secadas an una fòrma caracteristica d’embut.
Las fuelhas pauc carnosas, verdalas, an plan sovent de tacas color lia de vin.
Las flors gropadas en capituls son jaunas.


Autres noms: Èrba grièpa, toralhenca (de toral o torral = torada, tap, fr. talus), cosconilha, coscorilha, costelina, còsta-conilha, còsta-conilhèra, lachalèbre, escarpoleta.

Trach de:
«Les salades sauvages – l’Ensalada champanèla»
«Les Ecologistes de l’Euzière» 2003

Retorn a l'ensenhador

LO PRUNÈL D'AGEN

Istòria

L’origina del prunèl en França datariá dels sègles XII^en o XIII^en.
Se ditz que son los crosats de l’Òrdre dels Templièrs que descobriguèron lo prunièr de Damasc pendent lo sètge de la vila. Lo tornèron en França, e mai paticularament dins lo sud-oest que presentava las condicions climaticas idealas a son desvolopament.
Un sègle mai tard, los monges de l’Abadia de Clairac prèp d’Agen, capitèron d’impeutar lo prunièr de Damasc sus un prunièr local. Es coma aquò que s’obtenguèt lo prunièr d’Ente, que, encara a l’ora d’ara provesís las prunas qu’an l’apelacion «prunèl d’Agen».
Los monges de l’Abadia de Clairac, descobriguèron tanben que l’exposicion dels prunèls al solelh permetiá de los secar e de los servar tota l’annada.
Lo prunèl d’Agen èra nascut.
Aquela frucha èra plan presada en Euròpa occidentala e mai particularament pels marins acostumats a las longas traversadas e que cercavan de se parar del escorbut. Ne prenián sus las navas per sas qualitats de sabor e nutricionalas aital que per sas facilitas de bona serva. Los prunèls partissián d’Agen ont èran embarcats sus de gabarras qu’èran de batèus a fons planièr e a mastes plegables e que avitalhavan los diferents pòrts de la faciada atlantica.

L’arbre

Los prunièrs d’Ente benefician de las plan bonas condicions de climat d’Òlt e Garona. La tèrra, subretot compausada d’argela e de calquièr, favoriza lo creis e tanben lo desvolopament dels arbres. Cal velhar de daissar una distància de set mètres entre los arbres que son dispausats en carrat. Los prunièrs d’ente pòdon viure un cinquatenat d’annadas e gandir cinc mètres de nautor. Los cal susvelhar de contunh tota l’annada. Tre lo mes març son tractats contre los parasits e las malautiás. De novembre a març, es lo temps de la poda.
Los primièrs borrons apareisson a la prima. Los prunièrs an un temps de florida plan cortet, mens de dètz jorns. La primièra frucha comença de se desvolopar tre la fin de florida. Aquela etapa s’esperlonga fins al mes d’agost quand la pruna se carga d’una color porpra violet que se sona «rauba de sergent».
La primièra frucha que tomba vòl dire que l’ora de la culhida es arribada. Se debana generalament entre lo 25 d’agost e lo 25 de setembre e s’escalona sus mai d’una setmana.
Los arbres son brandussats ambe de vibradors mecanics. Las prunas cason dins de fialats tenduts. Cada arbre pòt balhar un centenat de quilòs de frucha. La frucha amassada es puèi lavada a l’aiga e prèsta a èstre secada.

Secatge

Es l’operacion que consitís a desidratar lo fuch fresc per ne facilitar la serva. Autrescòps l’elaboracion del prunèl èra un trabalh familhal e artesanal.
Un còp culhits, los fruches son menats a l’espleitacion ont seràn lavats, triats segon la talha e la qualitat e calibrats. Lo calibratge es una operacion plan importanta que determina lo prétz pagat al productor.
Las prunes son puèi espandidas sus de cledas (grasilhas d’acièr inoxidable montadas sus de quadres de fusta). Puèi, las cledas son amonteladas sus de carriòts que seràn meses dins los tunèls de secatge.
Los tunèls de secatge son d’amples forns ventilats. Calfats a 75°C, recebon las prunas d’ente pendent un vintenat d’oras. A la sortida la pruna es venguda prunèl. La dòsi d’aiga deu pas passar los 23%. Cal a l’entorn de 3,5kg de prunas per faire 1kg de prunèls. La frucha qu’es pas distribuida es recatada en estòc dins de caissas bèlas sonadas «palòx», que permeton a l’aire de circular e de servar la qualitat originala del prunèl.

Lo prunèl, la santat, la cosina

Lo prunèl d’Agen es utilizat dins de nombrosas receptas. Va, d’un biais meravilhós, cotria ambe los plats a basa de pòrc, de buòu o de cacilha.
Se pòt tanben tastar al natural que que siá lo moment de la jornada. Presenta pas qu’una proporcion febla en protids e en lipids, permet donc d’aprofechar de las vitaminas B, A e E. Sa dòsi en fèrre e sa riquesa en potassi, magnèsi e calci, ne fan un aliment de causida per la santat. Es recomandat als esportius, a las femnas emprenhadas, als jovents en plen creis aital coma a las personas annadidas.

Entar, ente

Entar vòl dire empeutar (greffer en francés), ente es l’empèut o ensèrt (greffon en francés). Entar ven del latin popular imputare=empeutar, imputare venent a son torn de putare=talhar; mas l’empèut que s’agís es l’empèut en fenda e de tot biais, que que siá la mena d’empèut, cal gaireben totjorn, al mens una fenda. Aital, e los afogats de mots crosats o sabon plan, «ente» es sovent associat a la fenda.
Lo prunièr d’ente es donc un arbre obtengut per empèut. D’un biais general l’arbre se sona prunièr d’ente e lo fruch prunèl d’Agen.
«Ente negre» e «ente ros» son doas varietats de castanhièr de Vivarés.

Prunièr, pruna

Coma en francés, pruna o prunèl designa lo viston de l’uèlh, mas aqueste se ditz tanben nina, aital l’equivalent de l’expression francesa «comme la prunelle de ses yeux» es en occitan «coma la nina de sos uèlhs».
A costat de la pruna d’ente o prunèl d’Agen avèm:
pruna d’aucelon=prune de boisson o encara agranhon, agrena (francés : prunelle),
pruna de pòrc o encara pruna siblarèla=pruna fèra, salvatja.
La pruna, coma en francés, designa tanben la bala de fusil.
Brandir qualqu’un (o quicòm) coma prunièr= bassacar fortament,
Manjar de prunas=èstre de mala umor,
Es per de prunas=es per pas res,
La pruna de la jovença, de las gents=la flor, l’elèit,
Arbitre de pruna cuècha=arbitre de pauc de pes,
Assomir la pruna=endormir

Dicha

Citacion

Entretant qu’Enèas parlava, Ela, de travèrs l’agachava En virant la pruna de l’uèlh Un còp en tèrra, un còp en cèl. O. de Valès

Cosina Lo prunèl d’Agen es lo rei de nòstres plats pichons, porgís la rondor, lo mofle, la sabor sucrada del país ont es produch. Cibièr (o civet) de lapin als prunèls. Çò que cal per 6 personas. Preparacion: 30 minutas. Coseson: 1h30. 1 lapin de 1,2 a 1,5 kg, 2 culherats de sopa de sagin, 300 g de prunèls de talha mejana, 1 flòc garnit, 2 cèbas, 1 dòlsa d’alh, 1 botelha de bon vin roge, 2 culherats de sopa de farina, 1 culherat de sopa de burre, - sal, pebre, muscada, - sang del lapin o 1 veirat de sang de pòrc Cossí faire: Dins l’ola faire fondre lo sagin e faire fregir lo lapin atalhonat. Los cal pas faire daurar, mas cada talhon deu èstre sasit e refortit per la calor de la matèria grassa per fin de còire sens s’estripar. Banhar ambe lo vin roge, apondre un pauc d’aiga per que las cars afloran. Salar, pebrar, botar un pecic de muscada, apondre lo flòc garnit, las cèbas e l’alh. Menar d’aviat al bolh, moderar puèi lo fuòc, cobrir per faire confir sens çaganh. Ambe la poncha d’un cotèl faire una fenda d’un sol costat del prunèl e levar lo clòsc. Los cal tornar formar per que cògan sens s’estripar. Los apondre puèi dins la salsa aprèp 3/4 d’ora de coseson. Segon lo temps del lapin, daissar còire al total 1h30 a 1h45. Dètz minutas abans la fin de coseson, pastar dos gròsses culherats de farina ambe lo burre. Los apondre, fòra fuòc, pauc a cha pauc dins la salsa en bolegant per plan diluir. Faire bolhir lèu lèu una minuta. La salsa es ligada, la cal velosar ambe la sang diluida ambe qualques culherats de sopa de salsa, balhar un torn de bolh sens çaganh, atudar lèu lèu. Daissar pausar. Servir ambe de pastas al burre. N.B. La sang de pòrc se trapa en çò del carnsaladièr.

Andrieu

Retorn a l'ensenhador

LA FONT LEVANT DE FONTESTORBES

Podèm sens crénher d’èstre acusat de quichar, qualificar Fontestorbes de «Meravilha del Mond». E al revèrs de las set meravilhas del mond antic, que son totas la resulta del trabalh de l’òme, Fontestorbes es sonque la frucha de l’azard de la natura, un fenomèn rarissim e quicòm fòra del comun.
Se compta a l’ora d’ara, d’un biais segur, mens d’un trentenat de fenomèns d’intermiténcia dins lo mond tot. Mas de totas las fonts conegudas, se pòt dire que Fontestorbes es mai extrordinària, que possedís a l’encòp lo debit mai fòrt e lo periòde d’intermiténcia mai regular.

Istòria

Son originalitat e son accés aisit fan que Fontestorbes es plan coneguda dempuèi fòrça temps. Se’n cresèm l’istorian francés Adrian de Valois, Pline l’ancian, lo naturalista roman de granda fama (23 – 79 aprèp J-C), n’auriá parlat. Lo mond se son sovent demandats d’ont veniá aquel nom. D’unes saberuts lo fan venir del latin «Fontes orbati», es a dire sorga privada o encara de «Fons turbatus», sorga desvariada? D’autres i veson la transcripcion francimandejada de l’occitan «Font-estorbe» amb «estorbe»=trebolum, agitacion.

D’abòrd es una font levant (1)

La font raja tot temps la màger partida de l’annada (7 a 9 meses). Mas a l’estiatge, un jorn bèl, ven còp sec intermitenta. Es alara marcada per un fenomèn de variacions del debit ritmadas e regularas. Lo debit càmbia de 2 a 50 litres per segonda fins a 1800 litres per segonda. Lo cicle pren, en entièr, de 60 a 90 minutas. Per exemple, per un cicle normal de 60 minutas, la font raja a l’entorn d’una mièja orada e se cala puèi pendent una autra mièja orada. Se pòt alara aisidament dintrar dins la balma en caminar sus los blòts de ròca qu’èran negats fa pauc (mèfi, son plan limparoses). Es aquí, dins la balma, que segon la legenda, vivián las bèlas encantadas, fadas als bacèls d’aur.

(1) Font levant=font intermiténta, lo mot ven del vèrb levar=montar (coma lo nivèl d’aiga)

Lo cicle del fenomèn…

L’intermiténcia apareis l’estiu quand las pluèjas venon gaireben pas res e que lo mantèl de nèu a fondut per la màger part a cima del Sant Bartomieu e del mont de la Frau. Los estatjans del país dison que lo fenomèn comença solament quand los tres darrièrs «lençòls» (los nevièrs) de la Frau an desaparegut. De fach lo fenomèn es estrechament ligat al cicle idrologic; espessor de las casudas de nèu, temperatura que son nivèl fa fondre mai o mens lèu, importànçia de las pluèjas, secaressa estivenca mai o mens fòrta,…Lo moment d’aparicion de l’intermiténcia pòt donc èstre plan cambiadís. D’un biais mejan, lo cicle d’intermiténcia va de la mièg-julhet a la fin de novembre.

Lo mistèri…
Lo mitèri de la font a totjorn tafurat los que ne son estats los testimònis. Dempuèi 1947, la Societat espeleologica del Planturel cerca l’explicacion. Mas al despièch de sos esfòrces caputs, lo mistèri demòra entièr e inviolat. Diferentas teorias ensajan d’explicar lo fenomèn. D’unes pensant a un mecanisme de sifon. A. Mangin, de son costat, refutèt aquela teoria per preferir la d’un mecanisme qu’inclusís un tudèl ambe presa d’aire. Totas aquelas teorias se basan sus la mèma ipotèsi: existiriá de per amont de la sorga, al còr d’un malhum sosterranh, un cròs ont se trapariá lo mecanisme de l’intermiténcia. Per malastre dins aquela ressorgéncia, es impossible d’anar e sembla plan improbable uèi que degun, emai un sotaire, pòsca un jorn anar veire çò que se debana exactament. Mas, fin finala, sospiraràn los pantaissaires, los poètas, los amoroses de la natura, per dequé se crebar de cercar de tot biais una explicacion que portarà pas qu’una satisfaccion formala e sonque intellectuala? Lo mistèri, al rebors, laissa libra l’imaginacion e balha aital un atrach de mai a l’espectacle majestuós e immutable que nos porgís la font de Fontestorbes, joièl sens contesta de nòstre patrimòni.

La legenda

La cauna, uèi tancada , desemboquèt sus un ostal somptuós ont vivián las encantadas, fadas que, a nuèch venguda, lavavan sas fardas dins la sorga ambe de bacèls d’aur. Prèp de Fontestorbes, a la bòria dels Peirets, demorava la jova e polida Angèla, maridada dempuèi pauc. Quan s’esperèt un nenon, una fada que veniá sovent velhar als Peirets, la convidèt a s’ajaire dins son ostal per que tot se passèsse melhor possible. La jova femna acceptèt. La naissença se faguèt donc dins las condicions de las melhoras.
En gatge d’afeccion, Angèla recebèt de la fada una gimbla li permetent d’enaurar sos vòts totes. Aquela gimbla foguèt utilizada ambe fòrça modestia e renhèt suls Peirets un plan grand bonur pendent touta la vida d’Angèla. Quand aquesta, venguda vièlha, sentiguèt la mòrt se sarrar, recomandèt a sos enfants de servar la gimbla intacta. Savi conselh que foguèt pas seguit, cadun se volent un tròç. Mas un còp trocejada, la gimbla venguèt aitant de broquetas comunas.

Los falses començants

Retorn a l'ensenhador

LO CANTON DELS POÈTAS

LO MIRALH DE SON UÈLH Vòstr’uèlh es lo miralh de mos uèlhs furnejaires(1) lo fuòc que los empren(2) e que los amansís(3); vòstre front es l’ausor(4), vòstra boca lo ris de ma jòia als envaucs(5) flames o pantalhaires(6)! Ò! Font de drech amor, son dau vent e de las aires cançon dau rossinhòu dedins los aubrespins, còps d’ala dins lo cèl, ardiment e mespris(7) dau morre-lord, dau traite e de l’assosta-laire(8). Tant que vida es estada e que mond serà, tant que lo blond solelh sus tèrra lusirà, tant que damas auràn lo poder senhoraire Diràn que soi estat lo melicós trobaire que crida vòstre nom per tot vent e tot caire de la tèrra romana e de la crestiantat. Loïs- Amfós de Ròca-Ferrièr (1844-1907) Sonet magalonenc, trach del «breviari d’amor», es de fach una guinhada al «Breviari d’amor», enciclopèdia de 32000 vèrses escriche al sègle tretzen per Matfre Ermengaud (1) Furnar = furgar, (2) Emprene o emprendre = embrausar, (3) Amansir = calmar, (4) ausor = audàcia (ausar = gausar), (5) envauc = vam, (6) pantalhaire = pantaissaire, somiaire, (7) Mesprètz, (8) Assosta-laire = para –raubaire (assostar = sostenir, laire = raubaire). PLANH Dins mon país de Provença, Dins mon terrèstre paradís, I a’na chata que resplendís Au gai matin de sa jovença. I a’na chata que resplendís ! A ! A Lamanon, i a’na chatona, I a’n joièu fin a Lamanon. Ieu vòle pas dire son nom : Raubarián l’amor que me dona. Ieu vòle pas dire son nom. A ! E s’espandís coma la rosa Que se clina devèrs lo riu, En miralhant son front gentiu Dins l’aiga linda que l’arròsa, En miralhant son front gentiu. A ! Lo còr la bada, l’uelh la bèla ; De son front lei trelutz fan gaug ! Es lèsta coma un perdigau… Ò ! coma l’ame e coma es bèla ! Es lèsta coma un perdigau… A ! Quand pòrta au braç son pichòt fraire E que lo tintorla en risent, Me sembla veire jogar ‘nsems Un enfant Jèsus ‘mé sa maire. A ! fau li veire jogar ‘nsems ! A ! E se vesiatz coma es ben messa, Quand a mes sa crotz de diamant! Se la vesiatz quand jonh lei mans, E qu’es a ginolh a la messa ! Se la vesiatz quand jonh lei mans ! A ! Vètz, crese pas, ieu que vos parle, Crese pas que veguetz jamai Maia (1) tant bèla en mes de mai, Plus bèla chata en vila d’Arle ! Maia tant bèla en mes de mai ! A ! Vengan mei vint ans ! e Dieu fague Que tombe pas sota la lèi, Que fugue pas sòudat dau rei, E que luenh d’ela non me’n vague ! Que fugue pas sòudat dau Rei ! A ! Totei dos, ai pès dau vièlh prèire Que nos bategèt totei dos, Nos maridarem amorós Dins la glèisa de nòstrei rèires. Nos maridarem amorós. A ! J. Romanilhe (1) Maia = bèla de mai (tradicion) Òda a Clarmont d’Erau LO TEULAT PATERNAL Ò Reina de totas las vilas! Urós que te ditz: Adiussiatz! Sus tas plaças tant pauc tranquilas, Qual es que s’anutjariá pas? A la Seine ai mesclat mas larmas, En pensant al rèc de Rionel; E me soi dich, emplit d’alarmas: Ont es lo teulat paternel? París, ai contemplat tos dòmes, Ta colomna e ton Panteon; Mas, ère sol entre tant d’òmes E sospirave après Clarmont. Al Lovre, mon còr preferava Nòstre antic e famós Castel Que, de sas torres, abrigava Mon paure teulat paternel! M’acusaretz d’ingratitud Paradís das òmes potents; Mas, dins ton sen, l’inquietud Rendiá mos jorns tròp languissents. Clarmont–d’Erau! doça patria! A tus mon amor eternal! Òc, tota mon idolatria Es per lo teulat paternal! Del viatjaire, l’arma es troblada Quand se sarra de son país. Ansi la meuna èra agitada A la quilha das cinc camins. Aquí, mos ginolhs flaquejèron; Ma boca beniguèt lo Cèl, E mos uòlhs, amb gaug, vegèron Fumar lo teulat paternel! Coma ravís mon existéncia, Clarmont ! totjorn te benirai. Es dins ton sen qu’ai pres naissenca, Es dins ton sen que morirai! Urós lo qu’après la tempèsta, Escapat al destin crudèl, Pòt anar repausar sa tèsta Dejos lo teulat paternel! J-A Peyrottes N.B. D’unes francismes (italicas) son estat servats per la rime e lo ritme Joan Atòni Peyrottes nascut e mòrt a Clarmont d’Erau (1813–1858), poèta-terralhièr plan conegut subretot dins nòstre region. Colaborèt a l’Almanach du grenier de Clarmont e a l’Independant de Montpelhièr. Escriguèt Lous orcholets (1835), Pouesias patoises del taralié (1840), Œuvres patoises (1897). LA MORT DEL LOP Lo lop ven e se sèi, las doas patas quilhadas, Per sas onglas crocudas dins l’arena plantadas. S’èra pensat perdut, perque èra estat susprés, Sa fugida talhada e tot son camin pres. Alara agafèt dins sa gula brutlanta Del can lo pus ardit, la gòrja pantuganta E a pas desclavat sas maissassas de fèrre, Ni per los carrelets atraversant son cuèr E las ganivas nòstras que, talas d’estanalhas, Se crosavan en plonjar en plen dins sas tripalhas, Dusca al moment ultim que lo can escanat, Mòrt de temps avant el, aja, jos sos pès rudelat. Lo lop lo daissa alara aquí e, aprèp, nos regarda: Los ponhals al costat, plantats dusca a la garda, Lo clavelant al sòl, tot banhat de son sang; Los fusilhs l’enrodavan en creissent englasiant. Encara nos espia puèi, tornarmai se colca, Tot en lecar son sang espandit sus sa boca E sens denhar saber consí ni perqué a perit, Clausent sos uèlhs tant grands, morís sens butar un crit. …………... Bèstias que sèm los òmes, deuriam morir aital… Es tu qu’o as mostrat, ò sublim animal! Rogièr FABRE d’aprèp Alfrèd de Vigny

Retorn a l'ensenhador

DESTENTA... JÒCS... ASENADAS...

Rampèl : La fuèlha traucada.
Una fuèlha de papièr es plegada 7 còps. Dins la fuèlha obtenguda un trauc es fach. En desplegar, quant i a de traucs?
Solucion :
Òm plega 1 còp , aquò fa : 2 traucs,
Òm plega 2 còps , aquò fa : 4 traucs,
Òm plega 3 còps , aquò fa : 8 traucs,
Los nombres de traucs forman une progression geometrica de rason 2 e de primièr tèrme 2. Lo tèrme de reng n est : l = aqn-1, siá al reng 7 : l = 2x 26 = 128 traucs


L’Anatòli a dins son armari, forra-borra, cinc parelhs de calçaduras negras e cinc parelhs de calçaduras castanhas. Per cas d’avaria electrica, quant de calçaduras deu prene per èstre segur d’aver un parelh apariat?


Un cople es a passar sas vacanças qualque part al Canada. L’òme presa de pescar tre l’auròra. La femna ela, preferís la lectura. Emai que siá pauc acostumada ambe la laca e ambe lo batèl, decidís de faire un torn.
Navega un momenton, atura lo batèl, ancora, puèi se torna botar a la lectura.
Arriba lo garda-pesca dins son «fòra-bòrd». Se sarra de la dona e li ditz:
«Bonjorn madama, de qué fasètz?»
«Legissi un libre» li respond se pensant «pasmens es evident».
«Sètz dins un airal ont la pesca es interdita» çò diguèt.
«Mas Monsen, pesqui pas, legissi».
«Òc, mas avètz l’eqipament tot. Devi vos menar al comissariat e produire una contravencion».
«Se fasètz aital, deurai vos acusar d’agression sexuala».
«Mas vos ai pas solament tocada!», rebeca lo garda-pesca.
«Es vertat, mas avètz l’eqipament tot».
Moralitat: una femna que legís, pensa tanben.


Vòli pas vos emmascar ambe d’istòrias de pesetas (pobèlas a Montpelhièr) mas pasmens, cal reconéisser qu’es pas normal que la comuna amassa pas de bordilhas coma mon vesin…

Aquò servís pas de res de faire d’activitats pels vièlhs que son inactius…

Lo conse es una vertadièra màfia a el tot sol…

Mos impots per la comuna, m’agradariá de los veire dins los traucs de la rota puslèu que dins vòstra pòcha.

Ai totjorn votat coma cal, es a dire per lo qu’es estat elegit…

Lo cementèri es dins un estat pas possible e totes los que i demòran se pensan coma ieu.


«Es un fenat», «Es un marrit fenat»

Es a dire un marrit personatge. Cal creire qu’aquela mena, autrescòps, fasiá flòri en çò nòstre que l’occitan porgís per aquel personatge una bona tierada de mots: sacamand, bregand, arpian, arpalhand, escapocha, escapamonte, cacibralha, canalha, paucval, pas-degun, eca…

Lo fenat es representat dins nòstra literatura:

«Ensovenís-te qu’a cent mila fenats
As ton ben-èstre a faire perdonar.»
V. Gelu

«I aviá alara un insigne fenat nommat Barrabàs»
M. Feraud

«Empura dins son còr de novèlas ardors,
Fai-lo rei dei fenats, arquin, trobador!»
P. Chassary

«Adiu, ma sultana
Diguèt lo fenat.»
F. Mistral

Mas alara, me diretz; quin rapòrt ambe lo fen? Que fenar es dalhar, amassar lo fen. Aquí voldriá faire partejar  lo plaser grand, de contunh renovelat de cabuçar dins lo vertadièr tresaur: «Lou Tresor dóu Felibritge» o TdF pels acostumats, del Grand Mistral.
Trach del TdF:

« En parlar d’un marrit personatge, Oraci disiá: «Fenum habet incornu, longe fuge», es a dire «a de fen a las banas» per significar «mèfi, es enrabiat». Èra una mena de provèrbi en çò dels romans, e aquela dicha veniá de l’usatge d’autrescòps, e qu’existís totjorn (del temps de Mistral, ndlr) dins Cevenas, de botar un flòc de fen a las banas dels buòus dangeroses, coma una mena d’avertiment de se parar d’aqueles bèstias.
Plutarc disiá: «Òm demandèt a Sicinius,…perqué daissava Crassus, passar, solet, tranquilament sens l’assautar; «A de fen a la bana» respondiguèt Sicinium»

Andrieu

Lo futur de badalhi es … dormissi


Comuna del canton de Mauguòu ( ancianament Melguelh).
Lo nom ancian –Mutationibus- a la debuta del sègle onzen revela l’origina latina –mutatio- es a dire relai de pòsta.
Es pas un nom exclusivament occitan, qu’exitís dins Marne: Muizon venent tanben de mutatio.
N.B. de meteissa origina, avèm lo vèrb latin mutare qu’a balhat lo vèrb occitan mudar que conten ambe nòstre relais, l’idèa de cambiament.
Lo relais que ne vira ambe Mudaison, es pas sus una via romana coneguda mas sul camin del sal (camin salinièr) que ligava Frontinhan a Nimes; çò que mòstra que la via medievala seguissiá en aquel luòc, lo traçat de la rota costièra del temps galloroman.
Sus las rotas importantas, d’albèrgas o abitarèlas èran a una jornada de viatge l’una de l’autre, a pauc prèp 7 legas (28 km) qu’èra la distància que podiá percorir un caval dins una jornada.
Las abitarèlas, totjorn inconfortablas, aital coma o demoraràn tot al long de l’Edat Mejana, avián pauc de cambras ont s’amolonavan los viatjaires. Mas al vesinatge de las ciutats importantas, porgissián mai de causida qu’èran mai sarradas las unas de las autras. Lo mond, sovent, preferissián se jaire dins los veïculs o jos la tenda. Los rics (mercants o proprietaris) avián de relacions e se fasián albergar en çò de l’estatjant.
I aviá tanben, d’ostalariás especialas pels personatges importants.

Retorn a l'ensenhador

DE LEGIR - D'ESCOTAR

De sa cronica setmanièra, en lenga nòstra, dins la Semaine du Minervois, titolada Papieròt menerbés, Alan Roch a tirat un cinquantenat de Papieròts romegaires pareguts dempuèi janvièr de 2002. Los tèxtes causits son los que pegan lo mai a l’actualitat locala, exagonala e internacionala de l’espelida de l’èuro al calimàs parisenc passant per las presidencialas de 2002, las escapadas de Jalabèrt, la guèrra d’Iraq, los estagis de Josepon Bové en preson e un fum d’eveniments pichons e grands. L’autor precisa :   «La responsabilitat del cronicaire, arrestada pel Conselh Superior de la Redaccion de la Setmana de Menerbés e confirmada per un referendum dabans un aperitiu asagat al muscat de Sant-Joan, la responsabilitat del cronicaire es d’anar veire pus luènh que la realitat de las causas e de furgar dins las prigondors de l’èime e de las paraulas.» Alan Roch usa e abusa del mai que se pòt d’aquel dreit imprescriptible a l’ironia per fintar darrèr l’aparéncia dels faches e agusar una lenga fissaira que sap picar ont cal.

* Papieròts romegaires, d’Alan Roch, prefàcia de Felip Keller, 52 paginas, edicions ADEO, 6,10 euros (mandadís francò de pòrt en commandant à:
ADEO BP 28 81370-St-Sulpici)

Aysso es lo libre de vita lo qual es remembransso... Aital commença lo Libre de Vida que l'autor Johan Thoyr i notèt çò que se passèt a Brageirac entre 1379 e 1382 del temps de la guèrra de Cent ans. En 1345, los angleses s'apoderèron la vila per 32 ans, puèi entre doas batèstas, senhors e capitans panèron, violèron e rescatèron tant que podèron. Aquí los supòrts del Livre de Vida presentat per Yann Laborie, Jean Ros e Bernat Lesfargues

Le Livre de Vie (1379/1382) Bergerac au coeur de la Guerre de Cent Ans.
Federop 2003 - 224 p. 19,50 €

Canton de Tuchan e Comunautat de Comunas de la Corbièras Nautas Presentacion de la memòria dels estajants e de las comunas d'Aude a travèrs un volum per Canton o Gropament de Comunas. Enquèsta etnografica e cèrcas istoricas minuciosas, lenga, toponimia, geografia, vida de cada jorn d'autres còps, testimoniatges. Tiratge limitat.

De s'afanar per comandar a gautier-langlois¤laposte.net
(Per evitar los spams, @ es remplaçat per ¤)

L’Armanac de Mesclum 2004 ven de sortir. Mesclum es aquela cronica setmanièra en occitan del jornal La Marseillaise o encara L’Hérault du jour.
L’Armanac que n’es a sa desena annada de vida, es consacrat aqueste an a la vinha, a l’oliva, a l’òli, a las castanhas emai a las abelhas. Los legeires poiràn i trapar poèmas o tèxtes en pròsa dels laureats del concors literari dels Amics de Mesclum; escriure en Lenga d’Òc. I traparàn tanben poèmas e tèxtes dels collaborators acostumats mai un fum d’entressenhas emai un lexic permetent d’utilizar l’armanac per l’ensenhament.

Prètz: 8€ mai fraisses de mandadís (4€ per un o dos exemplaris)
Entressenhas : Tel : 04 91 93 27 35

Ven de pareisser lo tòme 3 de la reedicion de «Las castanhadas», òbra de La Fara-Alais precursor del felibritge.
Lo marqués Gustave-Valentin de La Fara-Alais nasquèt al castèl de Lacòsta dins la comuna de Sant Martin de Valgalgas prèp d’Alès dins Gard lo 16 de novembre de 1791. Dintra a l’escòla de Sant-Cyr puèi fa d’estudis de drech a Tolosa ont s’interessa a la lenga occitana. Òme cultivat, escriu en francés e en occitan e collabòra a l’Echo d’Alais ambe divèrses pèças poeticas.
Aquelas poesias seràn publicadas dins un recuèlh; Las castanhadas qu’aurà una fòrta capitada. La lenga poetica de La Fara-alais, fòrça rica, saborosa ont un umor fin s’aliga a una coneissença remirabla de l’environa e de l’istòria, ne fa un escrivan de tria, un dels grands noms de la literatura occitana.
Se moriguèt lo 29 de genièr de 1846 dins son castèl de Lacòsta. En 1851 pareis la segonda edicion de Las Castanhadas. Dempuèi aquela data, l’òbra es pas jamai estada estampada dins son integralitat.
Aprèp Lo mond fantastic (tòme 1) e Lo país de l’autor, vaquí lo tòme 3 que balha lo demai de las poesias (pèças de circonstància);
L’obratge s’acaba per un lexic de 2500 mots.
Grafia dicha normalizada e revirada en francés, trabalh de Jòrdi Peladan de la MARPOC.

Tòme 1 : 15,20€
Tòme 2 : 15,20€
Tòme 3 : 16€ mai 3€ de pòrt
De comandar a : MARPOC
4 Carrièra Fernand Pelloutier – 30900 Nimes
Entressenhas : tel 04 66 76 19 09
fax : 04 66 36 71 01
Corrièl : marpoc2¤wanadoo.fr
(Per evitar los spams, @ es remplaçat per ¤)

Pòble mon Pòble, disc novèl de creacion del grop La Talvera agrandit amb la venguda de Zino, musician cabilenc. Quand «l’oud» encontra la craba e «l’escrach» sur un aire de polcà: una musica francament occitana traversada per d’univèrses tant diferents que la «ragga» e l’electro de Massilia Sound System (convidats), coma la musica sarda, bresiliana e magrebina. D’orquestracions susprenentas e saberudas: un joièl!

Prètz 15€
De comandar a Associacion Cordae / La Talvera
B.P. 40
81170 Cordes
Tel : 05 63 56 19 17 / fax : 04 68 56 24 87 Corrièl : talvera¤talvera.org
(Per evitar los spams, @ es remplaçat per ¤)
Web : http://www.talvera.org

Cants tradicionals tornats vistalhar: Rin chin chin, La maire Antoina, Paure Chabanon, Lo rivatèl, Jol pont de Mirabèl, Som som, Diga Joaneta.
Mas tanben de creacions : Amistosa Losera, Lo planh de l’iganaud, Borrihl d’amor, La lebreta, L’enrasigat.

Prètz : 15€ mai 3€ de pòrt.
De comandar a APV (en çò de Na Vialard Gabrièla)
Baboyères – 48260 Nasbinals.
Tel : 04 66 32 50 49

Retorn a l'ensenhador

MOTS CROSATS

	a	b	c	d	e	f	g	h	i	j
1	E	S	T	A	N	A	L	H	A	S
2	S	A	R	G	E	T	A		U	A
3	C	L	A	U	R	E		A	L	P
4	A	V	U	L	S	I	O	N		O
5	L	A	C	H		S		E	O	N
6	A	T		A	R	M	O	N	I	A
7	S		A	D	I	E	U		R	R
8	S	A	N	A	S		A	L	A	I
9	O	B	E	S	E	S		O	D	A
10	N	O	M		T	A	M	P	A	S

	a	b	c	d	e	f	g	h	i	j
1	.	.	.	.	.	.	.	.	.	.
2	.	.	.	.	.	.	.		.	.
3	.	.		.	.	.		.	.	.
4	.	.	.	.	.	.	.	.		.
5	.	.		.	.	.	.	.	.	.
6	.	.	.	.		.	.	.	.	.
7	.		.	.	.		.	.	.
8	.	.	.	.		.	.	.	.	.
9	.	.	.		.	.	.		.	.
10	.	.	.	.	.	.	.	.	.	.

Orizontal.-1/.-Trabalha de pèças de fusta per ne far de fustas.- 2/.- Donat lo jorn a un anhèl – Nota de musica.- 3/.- Sigla de la Republica Italiana.- Mejan de transpòrt parisenc.- Unitat de dòsi de radiacions ionizantas.- 4/.- Un qu'a lo sens de las realitats.- 5/.-Es pas ni tu, ni ieu, ni mai ela.- Metre en retard.- 6/.-Afluent d' Òrb –Vestit de tèla grossièra (d'un còp èra) .- 7/.-Òme de pichòta talha – Una lei fargada de travèrs.- 8/.- Doces al tocar, onchoses – Lo quatren parlava l'occitan bearnés.- 9/.- Sinonim de prèp. -En aiceste moment – Sigla de l'Escòla Interdisciplinària.- 10/.- Metrà la recepta sul compte e dins la tireta.

Vertical.- a/ - Se pòt dire aital d'un transportaire.- b/ - S'es de Damasc, es un malautiá del froment – De còps que i a, la drecha coneis pas l'esquèrra.- c/ - Una monina resumida per categorizar lo sang.- Son pariu es a nàisser.- d/ - Faràs de perlas.- e/ - Lo dessús de la banasta.- Possedissi.- f/ - Terradors fangoses, chauchasas – Esaü utilizèt aquel legum per son profièch.- g/ - Doas letras a l'enseguida del velò, sul campèstre - Nom generic dels agrams rebalaires.- h/ - Sinonim de radièr.- i/ - Un temps, foguèt mas es pas pus – Departament situat per partida dins lo creissent interferencial de l'occitan (nom franchiman).- j/ - Tornarà dire – Famosa agéncia d'espionatge americana.

Retorn a l'ensenhador